CARWCH EICH CALON A HELPWCH I LEIHAU PROBLEMAU CARDIAG CYMRU, MEDD ARBENIGWYR

Ar ddiwrnod arwyddocaol i'r galon yng Nghymru, dywed arbenigwyr iechyd ei bod yn amser i gyhoedd Cymru ganolbwyntio ar ymarfer a chwaraeon yn y frwydr yn erbyn afiechyd y galon yn y wlad.         

Anogir cyhoedd Cymru i reoli iechyd eu calon drwy wneud ymrwymiad i gymryd rhan mewn mwy o chwaraeon ac ymarfer, gan helpu i leihau'r 11,000 o farwolaethau¹ bob blwyddyn a helpu'r miloedd yn rhagor sy'n dioddef o salwch y galon.   

Mae arbenigwyr y GIG, y byd addysg, Llywodraeth y Cynulliad a Chwaraeon Cymru wedi dod at ei gilydd er mwyn hybu neges iechyd y galon ar ddiwrnod Santes Dwynwen (dydd Mawrth 25^ain Ionawr) - Nawddsant y Cariadon yng Nghymru.

Mae'r cydweithredu'n dilyn lansiad Gweledigaeth ar gyfer Chwaraeon yng Nghymru i'r sector gyfan, a luniwyd gan Chwaraeon Cymru a'i bartneriaid yn y diwydiant er mwyn tynnu sylw at effeithiau cadarnhaol niferus chwaraeon.

Ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg (ABM), mae arbenigwyr yn uned gardiag Ysbyty Treforys yn gwneud rhyw 1800 o driniaethau cymhleth bob blwyddyn - yn cynnwys llawdriniaethau agored ar y galon - ac maent wedi sicrhau cyfraddau goroesi "uwch na'r disgwyl" mewn adroddiadau ledled y DG.  

Ac yn ôl Dr James Barry, cardiolegydd ymgynghorol yng Nghanolfan Gardiag Ranbarthol Ysbyty Treforys, byddai ffyrdd o fyw iachach, yn cynnwys ymarfer, yn cael dylanwad cadarnhaol ar nifer yr achosion o afiechyd rhydwelïol y galon. 

Meddai:

"Rydym yn gwybod ers peth amser bod llai o afiechyd y galon yn bodoli ymhlith grwpiau o bobl sy'n ymarfer.

"Nid yw lefelau'r ymarfer sy'n ofynnol yn anferth ond, yn anffodus, mae'r gyfradd sy'n eu cyflawni yn y DG cyn lleied ag un o bob pedwar. Ond dydi hi ddim yn rhy hwyr i ddechrau. Gall ymarfer, fel rhan o raglen adfer i ddechrau, gael effaith fawr ar adferiad claf wedi trawiad ar y galon.                

"Mae ymarfer yn cael sawl effaith ar y galon; mae'n ei hyfforddi i bwmpio'n fwy effeithlon, gan leihau'r angen am ocsigen, mae'n annog rhydwelïau newydd i gymryd lle rhydwelïau sydd wedi blocio neu gulhau - gan greu llwybr osgoi eu hunain mewn ffordd - a gwelwyd ei fod yn arafu'r culhau sy'n digwydd i rydwelïau'r galon.

"Yn ogystal â newidiadau i'r galon, mae ymarfer hefyd yn helpu drwy ostwng pwysedd gwaed, newid y proffiliau lipid a chynyddu sensitifrwydd y corff i inswlin."

Nod Chwaraeon Cymru yw cael pob plentyn wedi gwirioni ar chwaraeon am oes, fel eu bod yn elwa o'r manteision am byth.

Mae Dr Mark Ridgewell, ffisegydd chwaraeon gyda Chwaraeon Cymru, yn gofalu am iechyd athletwyr Cymru, yn cynnwys y rhai a gystadlodd yn y Gemau Cymanwlad diweddar.

Yn feddyg wrth ei waith bob dydd, mae'n bennaeth meddygaeth chwaraeon gyda Chymdeithas Bêl Droed Cymru ac yn ffisegydd chwaraeon gyda sgwad rygbi'r Scarlets.

Yn awyddus i gefnogi'r neges ynghylch ymarfer i gael calon iach, meddai:

"Yn sicr byddwn yn gweld llai o gleifion gydag afiechyd y galon pe bai ymarfer wedi bod yn rhan reolaidd o'u bywyd.   

"Mae cydbwysedd y gweithgarwch yn bwynt pwysig. Mae llawer o bwysau ar i bobl leihau'r calorïau maent yn eu bwyta, ond mae ymarfer yr un mor bwysig. Os bydd unigolyn yn llosgi mwy o galorïau nag y mae'n eu bwyta, yna bydd yn cadw'n heini ac iach.

"Gwelwyd llawer o ymdrech i leihau nifer y bobl sy'n ysmygu a faint o galorïau mae pobl yn eu bwyta a thynnu sylw at wahanol fathau o ddeiet. Efallai mai nawr yw'r amser i ganolbwyntio ar weithgarwch corfforol a chwaraeon.

"Mae'n golygu cynnwys ymarfer a chwaraeon yn eich trefn ddyddiol. Mae'n rhaid ymarfer yn rheolaidd - yn ddelfrydol, am 30 munud bum gwaith yr wythnos. Os nad yw hynny'n bosibl, yna ymarfer yn ddwysach deirgwaith yr wythnos o leiaf.

"Does dim rhaid mynd i gym i ymarfer. Rydym yn gwybod bod rhai pobl yn ofni'r syniad o fynd i'r gym. Gall loncian a cherdded fod yn ymarfer cardiofasgiwlar da, neu ddawnsio hyd yn oed. Y cyfan mae'n ei olygu yw newid eich arferion.

"Gall chwaraeon mewn clwb neu grŵp fod yn dda oherwydd amrywiaeth y gweithgarwch a'r agwedd gymdeithasol. Ond mae'n rhaid wrth ddwysedd, a gwneud yn siŵr ei fod yn rheolaidd. 

"Yn fy mhractis i yn y Mwmbwls, mae gennym boblogaeth eithaf egnïol. Felly er bod gennym gyfran uchel o bobl hŷn yn byw yn yr ardal, mae cyfradd yr afiechyd ar y galon yn is nag mewn sawl ardal drefol sydd â phoblogaeth iau."

Mae gwaith ymchwil yn awgrymu bod cyswllt rhwng lefel uwch o ffitrwydd corfforol pan yn blentyn ac yn yr arddegau â phroffil cardiofasgiwlar iachach a llai o risg o ddatblygu afiechydon cardiofasgiwlar pan yn hŷn.²

Mae'r Athro Robert Shave wedi astudio effaith ymarfer a gweithgarwch corfforol ar y system gardiofasgiwlar yn ystod ei yrfa'n gweithio ym Mhrifysgol Brunel, Canolfan Feddygol Olympaidd Prydain ac, erbyn hyn, Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd (APCC).

Yn arbenigwr adnabyddus ar ffisioleg chwaraeon ac ymarfer ar gyfer athletwyr dygnedd, cleifion yn gyffredinol a'r rhai sydd wedi cael trawiad ar y galon, meddai:

"Mae ymarfer yn faes sy'n cael ei esgeuluso'n aml o ran ei bwysigrwydd i iechyd. Ceir dadl mai hon yw'r ffactor bwysicaf i iechyd.                           

"Cyhyr yw'r galon a gellir ei hyfforddi i weithio'n fwy effeithlon. Gall hyfforddiant ymarfer ostwng pwysedd gwaed a chyfradd y galon, gan olygu nad oes raid i'r galon weithio mor galed a bod llai o straen arni.   

"Yn gyffredinol, daw'r gweithgareddau y mae'n rhaid i chi eu gwneud o ddydd i ddydd yn haws drwy ymarfer.

"Hyd yma, mae llawer o'r gwaith wedi canolbwyntio ar ddeiet, fodd bynnag, efallai mai 'ffitrwydd' ac nid 'tewdra' yw'r mater pwysicaf wrth edrych ar iechyd y galon." 

Afiechyd Coronaidd ar y Galon (ACG) sy'n gyfrifol am y nifer uchaf o farwolaethau yn y Deyrnas Gyfunol, ac yn arbennig yng Nghymru, lle mae'r gyfradd farwolaeth yn uwch nag ym mwyafrif gwledydd Gorllewin Ewrop.                        

Ceir tystiolaeth bod perthynas uniongyrchol rhwng gweithgarwch corfforol a statws iechyd, gyda'r gwelliannau pennaf i'w gweld pan fydd y bobl leiaf heini'n penderfynu bod yn egnïol.³

Y llynedd, canmolwyd rhaglen sy'n helpu pobl i leihau'r risg o ddatblygu cyflyrau iechyd cronig am ei heffaith economaidd, yn dilyn gwerthusiad allweddol a gynhaliwyd gan brifysgolion Caerdydd a Bangor.

Mae Cynllun Cyfeirio at Ymarfer Cenedlaethol Cymru'n galluogi i feddygon teulu a gweithwyr iechyd proffesiynol eraill gyfeirio cleifion sydd mewn perygl o ddioddef o afiechyd cronig at raglen ymarfer strwythuredig a fydd yn eu helpu i wella eu hiechyd. 

Meddai Dr Tony Jewell, Prif Swyddog Meddygol Cymru:

"Mae gweithgarwch corfforol yn rhan allweddol o ffordd iach o fyw. Rydym yn cydnabod y gost o ran iechyd a'r gost ariannol i'r unigolyn ac i'r gwasanaeth iechyd o ganlyniad i ddiffyg gweithgarwch corfforol. Rydym wedi bod yn gweithio'n galed i roi sylw i hyn ac mae'r cynllun cyfeirio at ymarfer yn gam pwysig ac adeiladol i annog pobl gyda salwch cronig i gynnwys ymarfer fel rhan annatod o'u bywyd bob dydd.               

"Mae ein hymgyrch Newid Am Oes yn ceisio annog mwy o bobl i ddod yn fwy egnïol yn amlach ac mae gwaith ymchwil wedi dangos bod ymarfer corff a chymryd rhan mewn chwaraeon nid yn unig yn gwella eich iechyd corfforol ac yn llesol i'ch calon, ond hefyd mae o fudd i'ch lles meddyliol."

Dylai unrhyw bobl sydd â chyflwr iechyd siarad â'u meddyg teulu i ddechrau, cyn mynd ati i ymarfer.              

Am ragor o wybodaeth am y Weledigaeth ar gyfer Chwaraeon yng Nghymru cliciwch yma neu ewch i www.chwaraeoncymru.org.uk.

Gary Langdon

Wedi llawdriniaeth ddargyfeiriol pum-llwybr ar y galon a chael falf calon newydd, mae Gary Langdon yn cadw mewn siâp ar gyfer y dyfodol gyda sesiynau ymarfer rheolaidd.  

Roedd y gŵr 70 oed o Glydach, ger Abertawe, yn dioddef o angina er 1991 cyn bod angen y llawdriniaeth fawr yn Ysbyty Treforys yn 2005.

Gyda sesiynau ffitrwydd rheolaidd yn ei Ganolfan Adnoddau Cymunedol leol yn Forge Fach, mae'n elwa o ymarfer yn fwy nag erioed.                                       

Meddai Gary, a arferai fod yn berchennog ar fusnes peirianneg:                                  

"Gyda'r angina, doeddwn i ddim yn gallu ymarfer llawer, ac wedyn fe gefais i'r llawdriniaeth fawr.

"Wedi ychydig fisoedd o adfer, fe roddodd yr ysbyty raglen ymarfer i mi. Roedd dewis da iawn o beiriannau yno - beiciau, melinau cerdded a stepwyr. Roeddwn yn nerfus i ddechrau ond roedd fy mrest yn cael ei monitro ac yn raddol fe wnes i fagu hyder.

"Pan wnes i adael yr ysbyty, fe wnes i ddal ati mewn grŵp cymunedol a nawr rwy'n mynychu ambell sesiwn bob wythnos. Rwy'n gwneud digon o ymarferion cardiofasgiwlar i gryfhau'r galon.

"Mae fy nghardiolegydd yn dweud wrthyf am ddal ati gan fy mod yn elwa cymaint. Rwy'n teimlo y gallwn ddal ati fel hyn am byth.               

"Rwy'n mwynhau cerdded a beicio gyda'm gwraig ac rwy'n gwneud yn siŵr fy mod yn bwyta'n iach."

Phil Jones

Ac yntau'n 69 oed, mae Phil Jones yn un person sydd wedi bod yn iach iawn gydol ei oes ac sy'n dal i feicio dros Glwb Beicio Bynea yn Llanelli wedi mwy na hanner canrif ar gefn ei feic.       

Byddai ei dad, Authur, yn mynd ag e ar deithiau hamdden pan oedd ond yn 12 oed. Mae Phil, sy'n byw ym Mhwll ac sy'n beicio bob dydd bron, wedi gwirioni ar y gamp byth ers hynny.

Meddai:

"Roeddwn yn arfer mynd i feicio gyda'm tad ar lwybrau gwledig o amgylch Llanelli ac i lawr i Gydweli. Pan oeddwn yn 16 oed, fe wnes fy nhreial amser cyntaf a dechrau cymryd rhan yn ochr gystadleuol y gamp.

"Pan oeddwn yn 35 oed, roeddwn ar frig tabl y treialon amser yng Nghymru am y 50 milltir, y 100 milltir a'r marathonau 12 awr. 

"Symudais ymlaen i'r lefel feteran yn 40 oed, gan ddal ati i ennill teitlau yn fy ngrŵp oedran. Wedi cyrraedd 60 oed, fi oedd y cyflymaf yn y treialon amser yng Ngorllewin Cymru yn y categorïau dros 20, 30 a 50 milltir ac mae hynny'n wir o hyd a minnau dros 65 oed.

"Rwyf wrth fy modd yn beicio, dyna fy angerdd. Rwy'n ceisio mynd ar fy meic bob dydd. Os yw'n llithrig ar y ffyrdd byddaf yn mynd ar fy mheiriant tyrbo yn y garej.

"Mae'r ymarfer yn gwneud rhywbeth i mi, rwyf bob amser yn teimlo'n well wedyn. Dydw i erioed wedi cael unrhyw salwch drwg.

"Fe fues i'n gweithio shifftiau am 44 o flynyddoedd ac roeddwn yn arfer mynd i feicio rhwng gwaith. Fe ddaeth yn arferiad.

"Mae ochr gymdeithasol i'r clwb hefyd, yn ogystal â chadw'n heini. Byddwn yn annog unrhyw un i roi cynnig arni."